محمد حسين بن مهدى فراهانى
237
سفرنامه ميرزا محمد حسين فراهانى ( فارسى )
تنها نمىشود خاصه براى حجاج . حجاز و حكومت عثمانى و در كليهء مملكت حجاز به جز شهر جده و شهر مكه و شهر مدينه و ينبع ، ابدا دولت عثمانى مطاعيت و حكم روائى ندارد . نسبت به اهالى قراء و اعراب باديه و ايلات به هيچ مسلط نيست . و طرق و شوارع حجاز در كمال ناامنى است . بازاز شريف مكه فى الجمله ايلات و اعراب باديه حرف شنوى دارند . و جده و مكه نزديكتر به شريف است انتظامش بيشتر اما مدينه و ينبع هيچ انتظام ندارد . پول و در مدينه همه قسم پول از قبيل ريال فرانسه و ليره و مجيدى عثمانى و جنه و روپيهء انگليسى و امپريال روسى و ريال هولندى رواج است . و ليره را يكصد و شصت و سه قروش برمىدارند . و مجيدى سى و يك قروش ، و روپيه پانزده قروش ، و ريال فرانسه سى و سه قروش است . و هر قروشى هفتاد پاره است . و اغلب معاملات به ريال فرانسه مىشود . و امپريال از همه بى - قدرتر است . قنسولگرى و اتباع ايرانى و در مدينه از رعيت عجم كسى نيست و قونسولى هم از جانب دولت ايران در اينجا ندارد . در فصل آمدن حجاج اگر سؤال و جوابى حجاج عجم به هم برسانند به همان سيد حسن پسر سيد مصطفى كه مطوف عجم است رجوع مىشود . و در بعضى سالها هم از جانب قونسول جده آدمى موقتا در مدينه مىآيد و هست تا حجاج از آنجا بروند . و در اين سال ميرزا على خان نامى ، ترك آذربايجانى ، از جانب قونسول جده به مدينه آمده بود . و در هذه السنه ، حجاج در مدينه در نهايت آزادى و همه شب در حوش نخاولهها جمع شده و مشغول روضهخوانى و تعزيهدارى حضرت سيد الشهدا بودند ، و گاهى سنيها هم به روضه مىآمدند و مخصوصا بعد از فراغت از روضه دعاى دوام دولت شاهنشاه ايران را به اسمه مىنمودند .